Obrzędowość na Krajnie i Pałukach

Wystawa Obrzędowość na Krajnie i Pałukach

Ekspozycja jest próbą ukazania obrzędowości obszaru północnej Wielkopolski. Bardzo trudno przedstawić obrzędowość – zespół słów, znaków, gestów, tańca czy ruchu w ogóle, za pomocą przedmiotów czy fotografii, choć wydawałoby się, że te ostatnie stanowią źródło niezwykle wiarygodne. Jak bowiem pokazać wiarę pokoleń, magię czy wielowiekową ciągłość używając rzeczy jak najbardziej materialnych? Zdecydowaliśmy się jednak podjąć takiego zadania i mamy nadzieję, że wyruszą Państwo z nami w fascynującą podróż labiryntem tradycji i zwyczajów, a że każdą przyzwoitą wędrówkę gdzieś trzeba rozpocząć (i gdzieś należy skończyć) warto zaopatrzyć się w porządną mapę. Naszą mapą będzie rok liturgiczny Kościoła katolickiego. Obrzędy, choćby ich korzenie czerpały soki z czasów pradawnych, ujęte zostały w chrześcijańskie ryzy i nie da się ich rozpatrywać bez brania pod uwagę tradycji Kościoła. Zaczniemy zatem od Adwentu następnie przez Gody, Zapusty, Popielec, Wielki Tydzień dotrzemy do Bożego Ciała, Sobótki, Dożynek by zakończyć wizytą u śś. Katarzyny i Andrzeja, którzy przy odrobinie szczęścia wywróżą nam kolejne wspólne wędrowanie. Po drodze mijać będziemy stacje związane z cyklem już nie tylko dorocznym, lecz całego ludzkiego życia: weselem, chrzcinami, pierwszą komunią ale i z pogrzebem, nieodłącznym końcem wszystkich ziemskich spraw.

Krajna 

„Lud polski nazywa Krajną, obszar położony na północ od Noteci, którego wschodnią granicę stanowi Brda i jej dopływ Kamionka, zachodnią Chuda, wpadająca do Noteci naprzeciw Ujścia, a północną tak zwane Kociewie czyli Koszenewje. Mieszkańców tegoż terytorjum nazywają sąsiedzi Krajniakami.”
Ks. Ignacy Geppert, Dzieje Ziemi Nakielskiej aż do pierwszego rozbioru Polski, Nakło nad Notecią 1926 r.

Pod względem geograficznym Krajana stanowi część obszaru Pomorza, jednakże pod względem etnograficznym i historycznym region ten zaliczany jest do Wielkopolski (zwłaszcza jeśli chodzi o Krajnę Nakielską). Stąd też rozważania nad jego obrzędowością są przeprowadzane w ścisłym związku z obrzędowością wielkopolską, zwłaszcza z najbliższym sąsiadem czyli Pałukami choć pamiętać należy, że swoje piętno na tradycjach i zwyczajach krajeńskich odcisnęły również Kujawy, Kaszuby, Bory Tucholskie (Borowiacy) czy wreszcie osadnictwo niemieckie. Trudności w przeprowadzaniu analiz  kultury ludowej tego obszaru wynikają  z niewielkiej ilości materiałów źródłowych oraz rozbieżności zarówno w źródłach jak i w literaturze. Przykładem mogą być problemy związane z krajeńskim strojem ludowym.        

Pałuki

Pałuki to północno – wschodnia część Wielkopolski. Granice regionu od północy i wschodu wyznacza rzeka Noteć,  granicę południową i częściowo zachodnią – rzeka Wełna (przy czym obszar Pałuk na zachodzie ma sięgać do Chodzieży, na południowym wschodzie do Mogilna).
Nazwa „Pałuki” pochodzi najprawdopodobniej od możnego rodu Pałuków, zamieszkującego te tereny w XIV wieku, choć część źródeł przyjmuje, iż może ona również pochodzić od słów: „łęg, łuk” wiążących się z określeniami łąk, pastwisk, moczarów.  Związki  tego obszaru z centralną Wielkopolską są bardzo czytelne, choć odnotowuje się również wpływy kujawskie. Podobnie jak to miało miejsce na Krajnie, kultura ludowa Pałuk uległa przekształceniom w drugiej połowie XIX w., przy czym podkreślić należy, iż udało się w większym stopniu zachować charakteryzujące ją elementy np.: część obrzędów, gwarę, strój, rękodzieło – hafty, kwiaty z papieru (rózgi pałuckie), palmy, kropidła itp.
W drugiej połowie XX wieku liczne ośrodki takie jak Kcynia z Klarą Prillową na czele, Żnin, Wągrowiec czy Szubin skupiły się nie tylko na gromadzeniu i zachowywaniu już istniejących obiektów związanych z kulturą ludową tego regionu,  ale także na aktywizowaniu poprzez liczne konkursy czy warsztaty współczesnych twórców, przez co dzisiaj Pałuki mogą się pochwalić bogatą i różnorodną spuścizną .