Stroje krajeńskie

Stroje krajeńskie

Etnografowie zgodnie przyjmują, że termin „strój” określa odzież odświętną, „ubiór” zaś oznacza odzież roboczą i codzienną. W albumie "Stroje i hafty krajeńskie historyczne i współczesne" (Nakło nad Notecią 2024) zaprezentowane są tylko stroje krajeńskie/krajniackie, natomiast ubiór czeka jeszcze na opracowanie naukowe.

We wcześniejszych opracowaniach autorka - dr hab. Dorota Angutek profesor Uniwersytetu Zielonogórskiego stosowała rozróżnienie na stroje krajniackie i strój krajeński. Pierwsze to stroje historyczne, drugi to strój współczesny. Jednak etnolożka zrezygnowała z owego podziału ze względu na pomyłki i, jak się okazało, niepraktyczne słownictwo utrudniające codzienną komunikację. Owe określenia mają odtąd znaczenia synonimiczne.  

Po II wojnie światowej od połowy lat 50. XX wieku kształtuje się tradycja wytwarzania strojów krajeńskich oparta na domysłach, fantazji twórców i nieprecyzyjnych przekazach starszego, przedwojennego pokolenia Krajniaków. Od początku do dziś nie ujednolicono stroju krajeńskiego pod względem koloru i kroju. Obecnie wiele zespołów folklorystycznych -  wokalnych i tanecznych, członkiń i członków Kół Gospodarstw Wiejskich, kółek szkolnych i innych grup stowarzyszeniowych posiada najczęściej stroje niebieskie, choć zdarzają się także w kolorystyce rdzawej i burej, czyli z II połowy XIX wieku w barwach czerwonych – zarówno stroje kobiece, jak i męskie. Wszystkie warianty kolorystyczne strojów ustalone przez laików dodatkowo posiadają różnoraki fason, a zestaw elementów wybranych  na strój zadziwia swą rozbieżnością tak w obrębie jednego zestawu, jak i  kompletów, które prezentują poszczególne grupy. W tej sytuacji należało ujednolicić wzór stroju krajeńskiego, co sprowadziło się w wypadku górnego odzienia kobiecego do dwóch wariantów, niezbyt odległych od siebie formalnie i historycznie (zakładka Damski współczesny strój krajeński od ok 1980 r.) Dodatkowo zdobienia owego stroju, w postaci wzorów haftu krajeńskiego rozmijają się czasowo. W XIX w. haft zwany krajeńskim jeszcze nie istniał, jak wskazują na tę chwilę istniejące źródła muzealne i pisma  etnograficzne oraz literatura popularna. Konkludując, proponowany w albumie zrekonstruowany i ujednolicony współczesny strój krajeński pochodzący z ostatniej ćwierci XIX w. został  wzbogacony o haft krajeński, zgodnie z potrzebami estetycznymi współczesnych Krajniaków, choć został stworzony dopiero ok. 1910 r. Rekonstrukcja stroju wypadku zdobień hafciarskich stanowi zamierzone zafałszowanie historyczne, albowiem genetycznie sprawę ujmując, strój jest starszy od haftu około 40 lat. Lepiej dla Krajniaków, żeby strój był ujednolicony i zdobiony haftem skonwencjonalizowanym, już zrekonstruowanym w opublikowanym wcześniej wzorniku, niż sztywno trzymać się danych historycznych, które nie odpowiadają potrzebom współczesnych lokalnych środowisk i grupy regionalnej. Można również wybrać dowolnie wariant historycznego stroju, ale nie należy wprowadzać do niego żadnych nowych modyfikacji własnych lub podpatrzonych u innych. Tylko wtedy Krajniacy będą mogli okazywać swe kulturowe dystynkcje i szczycić się realnie zintegrowaną wspólnotą.

Wyjaśnienia, tytułem wstępu, wymaga jeszcze fakt współwystępowania dwóch wariantów kolorystycznych strojów krajniackich. Laicy tłumaczą współwystępowanie tych dwóch kolorystycznych konwencji tym, że rzekomo strój bury, ceglasty itp. był ubiorem codziennym i roboczym, zaś niebiesko-błękitny,haftowany miałby być właściwym strojem odświętnym. Jest to interpretacja nietrafna. Podobnie błędne jest przekonanie, że strój niebieski nosili tylko bardzo biedni chłopi, których nie stać było na droższe barwniki i żywsze kolory. W rzeczywistości było dokładnie odwrotnie. Natomiast wydaje się prawdziwy fakt przenikania z pobliskich Pałuk na Krajnę kolorystyki  stonowanej – burej, rdzawej itp., a niebieska odmiana wywodzi się jeszcze z XVIII w. i dodatkowo stać na nią było tylko najbogatszych chłopów, bure stroje farbowano własnym sumptem ze względu na niedostatek. W grę wchodzi jeszcze hipoteza, iżby strój niebieski importowano przez dyfuzję z sąsiednich Kujaw.  

Współcześnie, wydaje się, że wpływ na rozprzestrzenienie się stroju w tonacjach niebieskich nastąpił za sprawą dwóch zespołów: folklorystycznego i tanecznego, jeden z Buczka Wielkiego, drugi z Zakrzewa, wcześniej ze starej Wiśniewki. Rekonstrukcje oparte są na amatorskich wprawdzie wywiadach kierowniczek obu zespołów Jowity Kęcińskiej-Kaczmarek i Bożeny Zawadzkiej. Jeżdżąc z występami po całej Krajnie i poza jej granice, utwierdzały autochtonów i przybyszów w przekonaniu, że strój krajeński generalnie był i jest niebieski, co naśladowczo potraktowały inne zespoły taneczne i śpiewacze z terenu Krajny. Wyjątek stanowi zespół z Łobżenicy i Zespół Pieśni i Tańca „Krajna” z Nakła nad Notecią, którego członkowie odkryli w toruńskim muzeum etnograficznym podczas amatorskich poszukiwań pierwowzory strojów krajeńskich w kolorach burych, bordowych i fioletowych. Zespół ten posiada najbliższe prawdy historycznej stroje krajeńskie; niestety tylko kobiece są zrekonstruowane prawidłowo. Z kolei zespół z Łobżenicy ma naniesione na fartuchy hafty z wzorów ceramicznych, cebulowych pochodzących z ceramiki miśnieńskiej albowiem, tak jak autorce, tak samo członkom zespołu, pracownica w Pile przedstawiła je jako krajeńskie. W ten sposób powstały błędy w hafciarskich pracach z Krajny. 

Opis i rekonstrukcja dr hab. Dorota Angutek prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego. Ilustracje Krzysztof K. Przygoda. CC BY-SA 3.0 PL