STRÓJ KAWALERA NOSZONY OD POŁOWY XIX W. DO OK. 1914 ROKU

Część źródeł wnosi informację, że przedstawiany strój kawalera był noszony od poł. XIX w. aż do I wojny światowej, czyli do 1914 r. Zasadniczo nie podlegał on „wewnętrznej regionalizacji”, tak jak stroje kobiece. Różnice zaznaczały się w zależności od wieku mężczyzny. Wszyscy mężczyźni zakładali czerwone jaki dopasowane do torsu sięgające do pół biodra, zapinane na dwurzędowe guziki, kościane lub z poroża, pod szyją wykończone stójką, spod której wystawała stójka koszuli białej lub mały kołnierzyk. Koszula była biała, z lnianego samodziału, z rękawami i małymi mankietami 
oraz wszytymi pod kątem prostym cwiklami (trójkątnymi, grubymi wstawkami zabezpieczającymi tkaninę od przetarcia i ułatwiające ich ewentualną wymianę). Jak powszechny był to element stroju Krajniaków niech świadczy określanie Polaków „czerwone jaki”. Można sobie wyobrazić, jak wyróżniali się polscy mężczyźni noszący strój w kolorach polskiej flagi. 

Kawalerowie nosili spodnie białe lub kremowe, szyte z sukna wełnianego (zimą) lub płótna lnianego (latem). Swobodnie puszczano je na wierzch skórzanych butów, które sięgały do pół łydki i były wsuwane lub zapinane na guziki na zewnętrznym boku. Podobnie nogawki spodni składały się, każda, z jednej sztuki materiału zszywanej na zewnętrznym boku i następnie doszywanej do górnych, trójkątnych części portek (które nie miały rozporków). Kieszeń i rozcięcie znajdowały się na boku z kilkoma zapięciami na guziki. Natomiast starsi mężczyźni zakładali buty z wysokimi cholewami i wpuszczali w nie ciemnogranatowe lub czarne spodnie, często z tkaniny grubej, wełnianej z widocznymi jaśniejszymi, rzadko rozstawionymi jasnymi prążkami. 
Nakryciem głowy mężczyzn stanu wolnego był fabryczny, filcowy lub pilśniowy  czarny kapelusz z szeroką, czerwoną wstążką tworzącą otok wokół denka kapelusza przylegającego do ronda, a z boku umieszczano sztuczny kwiat z przytwierdzonymi plotkami. Głowę kawalerów często zdobiły popularne maciejówki (nazwane tak od bitwy pod Maciejowicami, którą stoczono w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej 10 października 1794 roku; akcji masowego zrywu chłopów pod zaborem rosyjskim). Do naszych czasów nie zachował się żaden zabytek tego rodzaju (jak i większość pozostałych części odzieży).

Opis i rekonstrukcja dr hab. Dorota Angutek prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego. Ilustracje Krzysztof K. Przygoda. CC BY-SA 3.0 PL