Noteć, Kanał Bydgoski i nakielskie śluzy

Noteć

Noteć jest największym dopływem Warty, liczy 391 km, co czyni ją siódmą pod względem długości rzeką w Polsce. Przepływa przez trzy województwa: kujawsko-pomorskie, wielkopolskie oraz lubuskie. 
Źródło Noteci znajduje się na Pojezierzu Kujawskim, w gminie Chodecz. Pierwszy odcinek rzeki zwany Górną Notecią liczy 204 km od źródła do Nakła. Odcinek ten jest nieuregulowany, przez co rzeka zachowała swój pierwotny charakter, rzeki meandrującej tworzącej liczne zakola i starorzecza. Przepływa przez jezioro Gopło, jeziora pałuckie następnie kieruje się na północny-zachód. Drugi odcinek to Noteć Dolna liczona od Nakła do ujścia do Warty, ta część wynosi 187 km długości. Pod Nakłem Noteć łączy się z Kanałem Bydgoskim, następnie płynie doliną Toruńsko-Eberswaldzką, wśród rozległych łąk, pastwisk i bagien. Na tym odcinku jest skanalizowana i przedzielona jazami i śluzami, co czyni ją żeglowną na całej długości. Ponad to do Gwdy płynie leniwiej, dalej jej nurt przyspiesza.

Kanał Bydgoski

Kanał Bydgoski jest cudem XVIII wiecznej myśli hydrotechnicznej, a zatem budowlą unikatową i cenną. Wiązano z nim wielkie plany, z których nie wszystkie udało się zrealizować. Od początku budowy przysporzył wielu problemów swym budowniczym, a nawet po zakończeniu prac stale wymagał uwagi i częstych napraw.

Pierwsze pomysły na budowę przekopu łączącego Noteć z Brdą pojawiały się już w okresie staropolskim, niestety żadnego z nich nie udało się wcielić w życie. Najbliższym zrealizowania był projekt powstały za rządów ostatniego króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zaprojektowany wówczas kanał miał biec w kierunku południowo zachodnim (w stosunku od starego miasta w Bydgoszczy) i łączyć się z Górną Notecią w okolicach Rynarzewa. Pierwszy rozbiór Polski zaprzepaścił ambitne plany budowlane, bowiem Nakło jak i Bydgoszcz przyłączono do Prus.

Król pruski Fryderyk II Hohenzollern szybko dostrzegł korzyści wynikające z budowy kanału i zdecydował o jego budowie, ale w innym kształcie niż zakładał projekt polski. Budowa Kanału Bydgoskiego ruszyła 1 marca 1773 roku. Prace powierzono Wilhelmowi Dornsteinowi, a wspomagali go inżynier i architekt David Gilly, pruski budowniczy Igler oraz radca budowlany Halsche. Z powodu wyludnienia regionu nadnoteckiego do prac sprowadzono około 8 tysięcy pracowników głównie z Niemiec. Nowo przybyłych robotników osiedlono w trzech koloniach zlokalizowanych nieopodal powstającego kanału. Kolonia "A" pokrywa się mniej więcej z lokalizacją Osowej Góry, kolonia "B" znajdowała się w pobliżu wsi Pawłówek, natomiast kolonię "C" ulokowano między Nakłem i Potulicami. Osadę tą włączono w 1913 r. do wsi Występ (dawniej Józefina). Z powodu trudnych warunków pracy co czwarty pracownik zmarł na czerwonkę lub febrę.

Na kanale powstało łącznie 9 drewnianych śluz i dziesiąta na Brdzie, tzw. śluza miejska. Kanał liczył 26 km i 77 m. Najważniejsze prace budowlane zakończono do wiosny 1774 r., a 9 czerwca odbyło się pierwsze, nieudane, spławienie transportu. Niestety pośpiech z jaką budowano przekop poskutkował poważnymi błędami. Po pierwsze z dna przekopu podniósł się torf, a śluza w Prądach uległa poważnemu uszkodzeniu. Naprawy i umocnienia trwały aż do połowy września 1774 r. 

Niestety w latach 1775-1792 zaniedbano kanał. Kanał zasilający (dziś w jego miejscu znajduje się Kanał Górnonotecki łączący Kanał Bydgoski z Kujawami) ciągle nanosił duże ilości piasku tworząc liczne mielizny wokół ujścia do Kanału Bydgoskiego. Torfowe dno ciągle się podnosiło, tworząc na powierzchni wody warstwę błota zarastającą roślinnością. Flisacy i mieszkańcy osad nad przekopem wyciągali faszynę umacniającą brzegi kanału, co wraz z wypasem i przeprowadzaniem stad bydła i koni doprowadzało do uszkodzeń brzegów. Natomiast drewno z którego zbudowano śluzy gniło, przez co konstrukcje groziły zawaleniem, zresztą w 1789 roku doszło do zawalenia się śluzy miejskiej na Brdzie. 

W latach 1793-1801 ruszyła pierwsza przebudowa Kanału Bydgoskiego, prace powierzono inspektorowi robót melioracyjnych Johanowi Philipowi Petersonowi. Aby podczas prac nie wstrzymywać żeglugi nowe śluzy wybudowano obok starych, a z kanałem połączono je nowymi łukowymi przekopami. W efekcie prac wybudowano pięć śluz z cegły i granitu (śluza przy ul. Grottgera, śluza przy Rondzie Grunwaldzkim, śluza przy ul. Wrocławskiej, śluza przy ul. Czarna Droga i śluza przy ul. Bronikowskiego), trzy powstały z drewna (śluza Prądy, śluza Osowa Góra, śluza Józefina) oraz rozebrano jedną śluzę (najprawdopodobniej znajdowała się pomiędzy ul. Grottgera, a Rondem Grunwaldzkim). Natomiast pod Nakłem, u ujścia kanału do Noteci wybudowano nową śluzę Nakło Wschód (początkowo była to śluza drewniana). Pozostałe prace polegały między innymi na oczyszczeniu kanału zasilającego, pogłębieniu dna kanału i na usuwaniu zielska. Wzdłuż kanału osiedlono również około czterdziestu rodzin, którym powierzono sprzątanie wyznaczonych odcinków kanału.

Obecną postać kanał Bydgoski zyskał w latach 1909/1910-1915, kiedy dostosowano go dla żeglugi jednostek o tonażu 400 t. W tym okresie powstał nowy odcinek kanału zwany Nowym Kanałem, wzniesiono na nim dwie nowe śluzy Okole i Czyżkówko. Dzięki powstaniu tego odcinka długość przekopu uległa skróceniu do 24,77 km, a jego ujście do Brdy ulokowano w nowym, bardziej dogodnym dla żeglugi miejscu, co usprawniło żeglugę. Natomiast odcinek tzw. Starego Kanału (czasem zwanym również "Schodami Brdy") wyłączono z eksploatacji. W latach 1970-1973 zakopano część Starego Kanału na odcinku od Ronda Grunwaldzkiego do Brdy, zasypano również dwie śluzy (śluzę przy ul.Grottgera i przy rondzie Grunwaldzkim). 

Budowa Kanału doprowadziła do przekształcenia krajobrazu Doliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Uregulowano koryta Noteci oraz Brdy, transformacji uległy dotychczasowe nieużytki, które przekształcono pod łąki, pastwiska i pola uprawne. Wcześniej Noteć nieustannie zmieniała swój kształt, tworząc na całej swojej długości nowe zakola, odnogi, wyspy i tereny podmokłe. Poprzez przekop połączono ze sobą dorzecza dwóch największych polskich rzek, tworząc drogę wodną Wisła-Odra. W dzisiejszych czasach droga wodna Wisła-Odra wraz z Notecią i Kanałem Bydgoskim stanowią ważny odcinek międzynarodowej drogi wodnej E-70, łączącej ze sobą niemal całą Europę. To właśnie budowa Kanału Bydgoskiego przyczyniła się do gwałtownego rozwoju Bydgoszczy, Nakła jak i całego regionu. Spławiano głównie drewno oraz zboże. 

"Nakielskie" Śluzy

Przez teren gminy Nakło nad Notecią przebiega odcinek drogi wodnej Wisła-Odra, na którym znajdują się trzy śluzy. Patrząc od wschodu są to kolejno:

• śluza Józefinki (znajduje się na Kanale Bydgoskim; jest to śluza nr 7 drogi wodnej Wisła-Odra),
• śluza Nakło Wschód (znajduje się na Kanale Bydgoskim; to śluza nr 8 drogi wodnej Wisła-Odra)
• śluza Nakło Zachód (znajduje się na Noteci i jest to śluza nr 9 drogi wodnej Wisła-Odra).  

Śluza Józefinki

Śluza Józefinki powstała podczas budowy Kanału Bydgoskiego w latach 1773-1774 i pierwotnie była budowlą drewnianą, jej długość wynosiła 44,5 m, a szerokość 9,1 m. Na trasie od Nakła do Występu, zwłaszcza zaś w okolicach samej śluzy założono tzw. Kolonię „C” w której osiedlono między inny robotników budujących kanał. Najpewniej na przełomie lat 1870-1871 w pobliżu śluzy wybudowano Zakład Piętrzący Wodę, w którym zainstalowano pompy tłoczące wodę z Paralelki (jest to sztuczny ciek wodny doprowadzający wodę ze stawu Kardynalskiego do kanału). W latach 1910-1912 wybudowano nową śluzę, o długości 57,4 m i szerokości 9,6 m. Podczas prac powstały również awanporty śluzy, zburzono budynek maszynowni ze stacją pomp oraz przebudowano drogę Nakło-Bydgoszcz w Występie. Niedaleko śluzy znajduje się jaz boczny. Przyczółki budowli wzniesiono z cegły, natomiast jego dół wybetonowano, co miało uchronić dno kanału przed erozją. Pęd spadającej wody wyhamowują bloki kamienne. 

Śluza Nakło Wschód

Śluza Nakło Wschód, znana również jako śluza nr 8 drogi wodnej Wisła-Odra,  jest zarazem jedną z budowli hydrotechnicznych Kanału Bydgoskiego i znajduje się w miejscu w którym kanał łączy się z Notecią. Powstała dopiero w latach 1800 - 1801 w trakcie renowacji i przebudowy Kanału Bydgoskiego, które ruszyły w 1793 r. Prace prowadzono pod nadzorem Johanna Philippa Petersona. W tym okresie na terenie Bydgoszczy powstały pierwsze śluzy ceglane. Natomiast te zlokalizowane na terenach na zachód od miasta, z powodu problemów technicznych wynikających z niestabilności torfowego podłoża, pozostały drewniane. Nowo powstała śluza Nakło Wschód również miała drewniane ściany ale murowane głowy wrót oraz wymiary: 68 x 8,8 m. Długość komory wynosiła 48,9 m, a światło głowy 6,6 m.

Drewniana konstrukcję śluzy Nakło Wschód zastąpiono murowaną dopiero w latach 1887-1889. Natomiast obecna forma budowli jest efektem modernizacji i przebudowy drogi Wisła-Odra prowadzonej od 1910 do 1914 r.

Dziś jest to pojedyncza śluza komorowa III klasy. Konstrukcja obiektu jest betonowa z okładziną ceglaną. Dno i progi są betonowe. Posiada zamknięcia górne w postaci wrót stalowych klapowych oraz dolne wrota wsporne, stalowe dwuskrzydłowe. Napęd śluzy jest elektryczny i awaryjny ręczny, a czas śluzowania wynosi około 25 minut.

W 2023 r. śluzę poddano renowacji. Więcej informacji o remoncie znajdziecie na stronie https://bydgoszcz.wody.gov.pl/aktualnosci/1635-prace-remontowe-sluzy-nr-8-naklo-wschod-zakonczone

Śluza Nakło Zachód

Kolejna z nakielskich śluz, śluza Nakło Zachód, znajduje się już na Noteci niemal 4 km od śluzy Nakło Wschód. Wybudowano ją w latach 1811-1813, a jej powstanie wiązało się z próbami poprawienia jakości żeglugi na rzece. Początkowo była śluzą drewnianą. Obok niej wzniesiono jaz, w literaturze określany mianem "jaz południowy". W latach 1841-1842 na północ od śluzy wzniesiono  nową śluzę, a w miejscu starej powstał jaz, zwany „jazem północnym”. W latach 1878-1883 śluzę rozbudowano o drugą komorę, co umożliwiało użytkowanie konstrukcji przy bardzo niskich stanach wód.

Podczas wielkiej przebudowy drogi wodnej Wisła-Odra śluza Nakło Zachód została zastąpiona nową budowlą o wymiarach komory 57,4 m długości i szerokości 9,6 m i właśnie ten obiekt przetrwał do dziś. Poprzednią śluzę dwukomorową zasypano.

W 1998 Kazimierz Lis Osieka w miejscu zasypanej komory śluzy (z lat 1841-1842) zbudował Małą Elektrownię Wodną o mocy 5 MW. 

Opracował Krzysztof Kamil Przygoda 

Materiał na zasadach licencji CC BY-NC-SA

Bibliografia:

• Dominika Muszyńska-Jeleszyńska, Żaneta Marciniak, Rafał Wasil, Rola Międzynarodowej Drogi Wodnej E70 w rozwoju regionalnym i lokalnym, Gdańsk 2017,
• Henryk Trybuszewski, Michał Trybuszewski, Nakło i Noteć. Dzieje i losy, Nakło nad Notecią 2020,
• Krzysztof Bartowski: W 231. rocznicę Kanału Bydgoskiego (1774–2005). [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyt 10. Bydgoszcz 2005.
• Tomasz Izajasz, Dominika Muszyńska-Jeleszyńska, Żaneta Marciniak, Od kanału Bydgoskiego do kanału Finow, Bydgoszcz 2017,