Waga dziesiętna Hempel'a

Waga dziesiętna Hempel'a

W listopadzie 2023 roku trafił do nas prawdziwy skarb, kiedyś przedmiot codziennego użytku, dziś niesłychanie cenny. Otrzymaliśmy go od Pana Jakuba, który w czasach szkolnych zwiedzał z klasą nakielskie muzeum i je zapamiętał. Gdy wspomniany wcześniej przedmiot trafił w jego ręce od razu pomyślał, że jego miejsce jest w nakielskim muzeum. Bardzo serdecznie dziękujemy darczyńcy za pamięć o nas.

Wspomnianym przedmiotem jest waga dziesiętna do ważenia worków ze zbożem. Jest to rodzaj wagi dźwigniowej używany do określania dużych ciężarów za pomocą odważników dziesięciokrotnie lżejszych. Niezwykłość i cenność tej konkretnie wynika z tego, że powstała w Nakle nad Notecią w fabryce K. Hempel Landw. Maschinen u. Gerate Nakel a. der Netze. Był to jeden z ważniejszych zakładów na terenie naszego miasta. Na przestrzeni dziesięcioleci dawał zatrudnienie wielu mieszkańcom miasta, to z nim wiąże się miejska legenda opowiadająca o powstaniu figury Jezusa w rozwidleniu ulic Bydgoskiej i Potulickiej oraz wiele innych interesujących opowieści.

Przyjrzyjmy się historii zakładu. Pierwszym właściwem miał być Ludwig Wilhelm Gehlhaar. W skład przedsiębiorstwa wchodziły odlewnia żelaza, fabryka maszyn i narzędzi rolniczych. Firma rozpoczęła produkcję w 1863 r., a mieściła się przy ulicy Józefińskiej 4-7 (obecnej Potulickiej 3-5). Produkowano w niej maszyny rolnicze, pługi, siewniki rzędowe, brony, radła, sieczkarnie, śrutowniki, sortownice ziemniaków, łańcuchy, przekładnie zębate, taczki, grabie, widły, haczki, kosy, sierpy, łopaty, młotki żelazne, nożyce gilotynowe. Z lanego żelaza produkowano" okna do chlewów, stajni i hal fabrycznych, w tym świetliki dachowe, kowadła kowalskie, kraty, płoty i bramy. W 1872 r. L. W. Gehlhaar został agentem generalnym angielskiej firmy z Leiston, Richard Garrett and Sons, produkującej od 1778 r. maszyny rolnicze, dzięki czemu w Nakle rozszerzono produkcję o lokomobile parowe i wiertarki stołowe dla przemysłu.

W 1914 roku Karl Hempel odkupił fabrykę od wdowy po Ludwigu Wilhelmie Gehlhaarze. Niestety brak bardziej szczegółowych informacji na temat działalności zakładu po zmianie właściciela. Natomiast według informacji archiwalnych już w 1920 r. wykreślono z rejestru sądowego firmę Hempla. Najprawdopodobniej właściciel sprzedał zakład i wyjechał do Niemiec. Ciekawostką jest, że brat Karla, Juliusz Hempel, założył zakład ciesielski na Wilhelmstrasse dzisiejszej ul. Skargi (działka na której dziś stoi blok na ul. Skargi, przy skrzyżowaniu z ul. Bydgoską).

W latach późniejszych zakład najpewniej stał się własnością Franciszka Pieczyńskiego (który jednocześnie był właścicielem cegielni). W tym okresie fabryka zajmowała się produkcją maszyn rolniczych oraz ich naprawą. W najlepszym okresie zatrudniała 50 pracowników.

Podczas działań wojennych zdewastowano fabrykę i rozkradziono jej wyposażenie. Po wojnie nastąpił okres odbudowy ze zniszczeń. Również w tym okresie zakład upaństwowiono i nadano nowa nazwę, od tej pory przez wiele lat funkcjonował pod nazwą Nakielska Fabryka Maszyn i Odlewnia Maszyn. Pod koniec 1946 roku zakład wznowił działalność. Początkowo skupiano się głównie na naprawie i konserwacji urządzeń i sprzętu okolicznych zakładów. Produkcja maszyn ruszyła dopiero w latach 1954-1955 r. W pierwszych dwóch latach produkcji wykonano między innymi 113 elektrycznych maszyn elektrycznych do mielenia mięsa o nazwie „Wilk”, 450 maszynek do krajania sera, a także odbieracze do ziemniaków. Początkowo zatrudniano 21 pracowników, w 1950 r. liczba ta wzrosła już do 91 osób, a po 1955 r. liczba pracowników wynosiła 203. Fabryka produkowała również patelnie gazowe i elektryczne a także przystawki do jarzyn, maszyny i urządzenia dla przemysłu okrętowego np. wyposażenie kuchni statków. W latach 1960-1969 Zakład zajmował I miejsce w międzyzakładowym współzawodnictwie pracy, a plan produkcyjny na 1969 r, wykonano na 102,7%. W tych latach nastąpiła poprawa warunków pracy oraz polepszenie sytuacji socjalno-bytowej, nawet rozwinięto działalność kulturalno-oświatową i sportową. W 1979 r. nastąpiło połączenie nakielskich Zakładów Mechanicznych i Odlewni „Promer” z Bydgoskimi Zakładami Maszyn i Urządzeń Gastronomicznych „Spomasz” w Nakle. Zwiększono liczbę pracowników do 682 osób, łącznie z bydgoską filią.

Ponieważ w naszych muzealnych zbiorach nie ma zbyt wielu obiektów powstałych lub związanych z zakładem Gellara oraz jego następców, tym bardziej omawiana waga dziesiętna jest tak cenna. Samo już jej posiadanie jest również okazją do przybliżenia historii nakielskiego przemysłu metalowego.